Önder Durmuş Önder'in Odası
Bir insanın Türkçe bilmediğini anlamak için yabancı dilde konuşmasını beklemenize gerek yok. Bazen iki satırlık bir sosyal medya paylaşımı yeterli oluyor. Üstelik mesele yalnızca yazım hataları da değil. Noktalama işaretleriyle arası bozuk olanlar, bağlaçlarla ekleri birbirine karıştıranlar, kelimelerin içine fazladan harf sıkıştıranlar, var olan harfleri ortadan kaldıranlar…
Türkçe, bazı insanların elinde âdeta hayatta kalma mücadelesi veriyor.
Elbette herkes dil bilgisi uzmanı olmak zorunda değil. Kimsenin elinde Türk Dil Kurumunun yazım kılavuzuyla dolaşmasını da beklemiyorum. Ama insanın ana dilinde en sık kullandığı kelimeleri doğru yazabilmesi, herhâlde çok büyük bir beklenti sayılmaz.
Gelin, her gün karşılaştığımız bazı yazım hatalarına bakalım.
1. Herkez değil, herkes!
Listenin başına bunu koymazsam içim rahat etmezdi.
“Herkez kendi işine baksın.”
Baksın elbette. Ama önce şu kelimenin sonundaki z harfini bir s yapalım.
Herkes.
İçinde z yok. Hiç olmadı.
Üstelik bu kelimeyi yanlış yazanların önemli bir bölümü, aynı cümlede başkalarına akıl vermeyi de ihmal etmiyor.
2. Yalnış mı, yanlış mı?
Bu ikisi nedense birbirine çok yakıştırılıyor:
- Yanlız -> Yalnız
- Yalnış -> Yanlış
İşin komik tarafı, “yalnış” yazan birinin yanlışını düzeltmeye kalktığınızda bazen bir de tartışmak zorunda kalıyorsunuz.
Oysa doğrusu son derece basit: Yalnız ve yanlış.
İkisini de doğru yazmak için yalnızca birkaç saniye ayırmak yeterli.
3. De ve da bağlaçlarının bitmek bilmeyen çilesi
Türkçenin belki de en fazla hırpalanan iki harfi.
“Bende geliyorum.”
Nereye geliyorsun bilmiyorum ama önce şu bağlacı bir ayıralım.
Doğrusu: “Ben de geliyorum.”
Bir de bunun tam tersi var.
“Ev de oturuyorum.”
Hayır, ev de oturmuyor. Ev zaten oturamaz. Sen evde oturuyorsun.
Kural basit: Bağlaç olan de/da ayrı, bulunma hâli eki olan -de/-da bitişik yazılır.
Üstelik bağlaç olan de/da hiçbir zaman te/ta biçimine dönüşmez.
“Kitap ta güzelmiş.” değil, “Kitap da güzelmiş.”
Bu kadar.
4. Ki’nin ne suçu vardı?
De ve da’nın başına gelenler yetmezmiş gibi bir de ki var.
İyiki doğdun.
İyi ki doğmuş ama keşke ayrı yazılsaymış.
“Biliyorumki gelecek.”
Biliyorsan ne güzel. Biz de biliyoruz ki oradaki ki ayrı yazılmalı.
Bağlaç olan ki ayrı, ek olan -ki bitişik yazılır.
Tabii birtakım kalıplaşmış istisnalar var: belki, çünkü, hâlbuki, mademki, meğerki, oysaki, sanki…
Türkçe, kuralları kadar istisnalarıyla da güzel bir dil.
5. Birşey diye bir şey yok!
İnsanlar her şeyi birleştirmeye o kadar meraklı ki kelimeleri bile birbirinden ayırmaya kıyamıyor.
“Sana birşey söyleyeceğim.”
Söyle ama önce o iki kelimeyi ayır.
“Bir şey.”
Aynı şekilde:
- Herşey değil, her şey.
- Hiç bir şey değil, hiçbir şey.
- Çok şey, az şey, güzel şey…
Buradaki şey kelimesinin ayrı yazılması gerektiğini öğrendikten sonra hayat gerçekten biraz kolaylaşıyor.
6. Bir çok insan, bir kaç hata…
Bu kez de ayrı yazılmaması gereken kelimeler ayrılıyor.
“Bir çok insan bu hatayı yapıyor.”
Evet, birçok insan yapıyor.
“Bir kaç örnek vereyim.”
Birkaç örnek vermen yeterli.
Birçok ve birkaç bitişik yazılır.
Türkçede her gördüğümüz kelimeyi ayırmıyoruz, her gördüğümüz kelimeyi birleştirmiyoruz da. Biraz kurallara bakıyoruz, hepsi bu.
7. Şuan değil, şu an!
Sosyal medyada o kadar sık karşıma çıkıyor ki bazen doğru yazımı unutacak gibi oluyorum.
“Şuan müsait değilim.”
Müsait olduğunda şu iki kelimeyi ayırabilir misin?
“Şu an.”
Aynı şekilde “şuanda” değil, “şu anda”.
İki kelimeyi bitişik yazmak zamandan tasarruf sağlamıyor.
8. Orjinal, süpriz, şöför…
Bazı kelimeler var ki yanlış yazımları neredeyse doğrularından daha tanıdık geliyor.
- Orjinal -> Orijinal
- Süpriz -> Sürpriz
- Şöför -> Şoför
- Traş -> Tıraş
- Malesef -> Maalesef
- İnsiyatif -> İnisiyatif
Özellikle “orjinal” kelimesi ayrı bir ironi taşıyor.
Adam ürününün orijinal olduğunu anlatmaya çalışıyor ama kelimenin kendisini orijinal hâliyle yazamıyor.
9. Herkez gibi bir de kiprik var
“Kipriğim gözüme kaçtı.”
Geçmiş olsun ama gözüne kaçan şeyin adı kirpik.
Aynı şekilde “kirbit” değil, “kibrit”.
Bu kelimelerde harflerin yer değiştirmesi konuşma dilinde de görülebiliyor. Ancak konuşurken yapılan bir ses değişikliğinin yazıya aynen aktarılması gerekmiyor.
10. Mi soru eki neden kimseye yaranamıyor?
“Geliyormusun?”
Geliyorum ama o soru ekini ayırdıktan sonra.
Doğrusu: “Geliyor musun?”
Mi soru eki kendisinden önceki kelimeden ayrı yazılır. Kendisine gelen eklerle ise bitişir.
- “Gelecek misiniz?”
- “Biliyor muydun?”
- “Güzel mi güzel.”
Bir de soru işaretini unutmamak gerekiyor. Soru cümlesi kurduysanız cümlenin sonunda soru işareti kullanmak pek de fena bir fikir değil.
11. Farketmek mi, fark etmek mi?
Bir hatayı fark etmek güzel şeydir.
Ama “farketmek” yazarsanız fark ettiğiniz şeyin pek bir anlamı kalmıyor.
Doğrusu fark etmek.
Aynı şekilde:
- Arzetmek değil, arz etmek.
- Terk etmek ayrı.
- Kabul etmek ayrı.
- His etmek değil, hissetmek.
Son örnekte ses değişimi nedeniyle bitişik yazım söz konusu.
Yani burada da ezbere değil, kurala ihtiyacımız var.
12. Vaz geçmeyin ama vazgeçmeyi doğru yazın
Asla vaz geçmem.
Kararlılığınızı takdir ediyorum ama doğrusu vazgeçmek.
Türkçede bazı birleşik fiiller ayrı, bazıları bitişik yazılıyor.
Bu durum ilk bakışta kafa karıştırıcı gelebilir. Ama çözüm, bütün kelimeleri canımızın istediği gibi yazmak değil.
13. Art arda, peş peşe ve gitgide
Üç ayrı ifade, üç ayrı yazım biçimi.
- Art arda ayrı yazılır.
- Peş peşe ayrı yazılır.
- Gitgide bitişik yazılır.
“Ard arda”, “peşpeşe” ve “git gide” yazımları yanlıştır.
Evet, Türkçe bazen insanı uğraştırıyor. Ama bunun için yazım kılavuzu diye bir şey icat edilmiş.
14. Hala mı, hâlâ mı?
Burası önemli.
“Hala gelmedi.”
Kim gelmedi? Babanın kız kardeşi mi, yoksa beklediğin kişi henüz mü gelmedi?
Hala, babanın kız kardeşidir.
Hâlâ, henüz anlamına gelir.
Benzer şekilde:
Kar: Gökyüzünden yağan.
Kâr: Elde edilen kazanç.
Adet: Sayı.
Âdet: Gelenek, alışkanlık.
Düzeltme işareti, yani halk arasındaki adıyla şapka, Türkçeden kaldırılmadı.
Bu konuda ayrıca uzun uzun konuşabiliriz. Hatta konuşmakla kalmayıp yazabiliriz de.
15. Özel isimlerle ne alıp veremediğimiz var?
“İstanbulda yaşıyorum.”
İstanbul’da yaşayabilirsin ama İstanbul’u kesme işaretinden mahrum bırakmana gerek yok.
“Ahmetin arabası.”
Ahmet’in arabası olacak.
Özel adlara gelen çekim ekleri, belirli istisnalar dışında, kesme işaretiyle ayrılır.
Türkiye’de, Ankara’ya, Atatürk’ün…
Bir de kurum ve kuruluş adlarına gelen eklerin kesmeyle ayrılmadığını hatırlatalım:
Türk Dil Kurumunun yazım kılavuzu.
Evet, kurumun kendisi de böyle yazıyor.
16. Türkçe’yi seviyorum diyenler
Madem özel isimlere geldik, burayı da atlamayalım.
“Türkçe’yi doğru kullanalım.”
Önce Türkçeyi doğru yazalım.
Dil adlarına gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz.
Türkçeyi, İngilizcenin, Almancadan…
Bir dili sevdiğimizi söylemek güzel. Ama onu doğru yazmak, sevgimizi göstermenin daha etkili bir yolu olabilir.
17. Direk mi, direkt mi?
Direk eve gidiyorum.
Elektrik direğiyle eve gitmiyorsan söylemek istediğin kelime muhtemelen direkt.
Direk, bir nesnedir.
Direkt ise doğrudan anlamında kullanılan bir sözcüktür.
Konuşma dilinde sonundaki t harfinin düşmesi, yazımda da düşmesi gerektiği anlamına gelmiyor.
18. Tabi mi, tabii mi?
“Tabi gelirim.”
Gelebilirsin ama tabii yazarsan daha güzel olur.
Elbette anlamındaki sözcük iki i ile yazılır.
Tabi ise bağımlı, bağlı anlamında kullanılan farklı bir sözcüktür.
“Kurallara tabi olmak” başka, “Tabii ki gelirim” başka.
19. Yan yana mı, yanyana mı?
“Yanyana oturduk.”
Yan yana oturmuşsunuz ama kelimeleri de yan yana, ayrı ayrı yazmanız gerekiyor.
Yan yana doğru.
Benzer şekilde:
Baş başa, el ele, omuz omuza.
Bunların hepsi ayrı yazılır.
Bazen kelimelerin birbirine yakın olması, bitişik yazılmalarını gerektirmiyor.
20. Hayrlı olsun!
Son sıraya özellikle bunu bıraktım.
Çünkü bu kez başkasının değil, kendi yanlışımı anlatacağım.
Yıllardır “hayırlı olsun” yazan insanları gördüğümde içimden düzeltmek gelirdi.
Bana göre doğrusu “hayrlı olsun” idi.
Neden?
Çünkü ortaokulda Türkçe öğretmenim bana böyle öğretmişti. Ben de yıllarca bunu doğru kabul ettim.
Üstelik kendimce bir açıklamam da vardı: Ünlü düşmesi.
Hayır kelimesine ek geldiğinde hayrı oluyordu. O hâlde hayrlı olması gerekmez miydi?
Meğer gerekmiyormuş.
Doğrusu hayırlı olsun ve hayırlı cumalar imiş.
Yani yıllardır insanların yanlış yazdığını düşündüğüm kelimeyi aslında ben yanlış biliyormuşum.
İşin en güzel tarafı da bu oldu.
Çünkü bazen bir insanın yanlış bildiği şeyi düzeltmesi için yalnızca doğru bilgiyle karşılaşması yetiyor.
Otuz küsur yıllık bir bilgiyi birkaç dakika içerisinde emekliye ayırdım.
Peki, bütün bunlar neden önemli?
Şimdi birileri çıkıp “Ne var canım, ne demek istediğimiz anlaşılıyor işte!” diyecektir.
Evet, çoğu zaman anlaşılıyor.
Ama mesele yalnızca anlaşılmak değil.
Dil, insanların birbirleriyle iletişim kurmasını sağlayan bir araç olmanın ötesinde, ortak kültürün ve hafızanın da taşıyıcısıdır.
Elbette dil değişir. Kelimeler değişir, anlamlar değişir, kurallar zaman içerisinde yeniden düzenlenebilir. Bugün doğru kabul edilen bazı kullanımlar geçmişte farklı olabilir.
Bunların hepsi doğal.
Doğal olmayan şey, yanlış bir bilgide ısrar etmek.
Hele ki elimizin altında saniyeler içerisinde ulaşabileceğimiz sözlükler, yazım kılavuzları ve sayısız kaynak varken.
Kimse kusursuz yazmak zorunda değil. Ben de değilim. Bu yazıyı okuyan da değil.
Ama bir insanın yanlışını öğrendikten sonra hâlâ aynı yanlışı savunmasıyla, bilmediği için yanlış yapması arasında büyük fark var.
Çünkü mesele hiç hata yapmamak değil, hatasını öğrendiğinde düzeltebilmek.
Türkçeyi doğru kullanmak da biraz buradan başlıyor.
Ve son bir şey…
Bir gün benim de bir yazım hatamı görürseniz düzeltin.
Yeter ki “herkez yalnış yapabilir” diye başlamayın.
